İzlenebilirlik Nedir? Mamulden Hammaddeye, Hammaddeden Müşteriye ve Ürün Geri Çağırma
Sorunlu bir parti hangi ürünlere girdi, o ürünler kime gitti? Lot ve seri numarasıyla iki yönlü izlenebilirliği, ürün geri çağırmanın adımlarını ve sık yapılan hataları bir örnekle anlatıyoruz.
İzlenebilirlik Nedir?
Bir müşteriniz aradı: geçen ay teslim ettiğiniz makinelerden biri ses yapıyor. Ya da tedarikçiniz yazdı: size gönderdiği bir partide üretim hatası var. İki durumda da ilk soru aynıdır: hangi ürünler etkilendi ve şu an neredeler?
İzlenebilirlik, bir ürünün ya da bir partinin tedarik zinciri boyunca nereden gelip nereye gittiğini kayıtlarla gösterebilmektir. İki yönü vardır:
| Yön | Sorduğu soru | Nereden başlar? |
|---|---|---|
| Geriye doğru (mamulden hammaddeye) | Bu ürünün içinde ne var, o parçalar kimden ve ne zaman alındı? | Müşteriye giden bir ürün, bir seri numarası |
| İleriye doğru (hammaddeden müşteriye) | Bu parti hangi ürünlere girdi, o ürünler kime gitti? | Tedarikçiden gelen bir parti, bir lot numarası |
Geriye doğru izleme bir şikâyetin kaynağını bulur. İleriye doğru izleme, sorunlu bir partiden etkilenen bütün ürünleri ve müşterileri bulur. Ürün geri çağırma da bu ikinci yöne dayanır.
İzlenebilirlik Neden Önemlidir?
- Geri çağırmanın kapsamını daraltır. Hangi partinin hangi ürüne girdiğini bilmeyen işletme, şüpheli dönemde ürettiği her şeyi geri çağırmak zorunda kalır. Bilen işletme yalnız etkilenen ürünleri çağırır.
- Şikâyeti hızla çözer. Bir seri numarasından üretim tarihine, kullanılan parçaların partilerine ve tedarikçisine birkaç adımda ulaşırsınız.
- Tedarikçiyle konuşmayı kolaylaştırır. “Malınızda sorun var” yerine “şu tarihte gelen, tedarikçi lot numarası şu olan partide sorun var” dersiniz.
- Son kullanma tarihini yönetir. Tarihi yakın olan partiyi önce kullanır, tarihi geçmiş olanı stokta tutmazsınız.
- Mevzuatın istediği kaydı sağlar. 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu, işletmecilerin tedarik zincirindeki bir önceki ve varsa bir sonraki işletmecinin kaydını, ürün piyasaya arz edildikten sonra en az on yıl saklamasını ister. Gıda, ilaç ve tıbbi cihaz gibi alanlarda sektörün kendi mevzuatı daha ayrıntılı kurallar koyar.
Lot mu, Seri Numarası mı?
İzlenebilirlik bir kimlikle başlar. Ürünün türüne göre iki kimlik kullanılır:
| Lot (parti) numarası | Seri numarası | |
|---|---|---|
| Neyi tanımlar? | Aynı anda alınan ya da üretilen bir miktarı | Her bir adedi tek tek |
| Ne zaman? | Hammadde, yarı mamul, gıda, kimyasal, ambalaj | Makine, cihaz, motor, elektronik |
| Bilinen | Partinin miktarı, kalanı, son kullanma tarihi | Her adedin girişi, çıkışı ve kime gittiği |
| Örnek | LOT002914: 100 adet rulman | KTU-0143: bir tahrik ünitesi |
Çoğu üretimde ikisi birlikte kullanılır: parçalar lotla, bitmiş ürün seri numarasıyla izlenir. Son kullanma tarihli ürünlerde tarihi en yakın lotun önce çıkması (FEFO, first expired, first out) bozulmayı ve imhayı azaltır.
İzlenebilirlik Zinciri Nasıl Kurulur?
İzlenebilirlik dört halkadan oluşan bir zincirdir. Halkalardan birinde kayıt eksik kalırsa iz o noktada kopar.
- Alış: Gelen mal bir lot ya da seri numarasıyla stoğa girer. Tedarikçi, giriş tarihi, tedarikçinin kendi lot numarası ve varsa son kullanma tarihi kaydedilir.
- Üretim: Zincirin en önemli halkasıdır. Üretimde hangi lotlardan ne kadar harcandığı ve üretilen ürüne hangi lot ya da seri numarasının verildiği aynı kayıtta tutulur. Hammaddeyi mamule bağlayan budur.
- Depo: Depolar arası transferde lot ve seri numarası malla birlikte taşınır. Transferde kimlik kaybolursa ürün izsiz kalır.
- Satış: Müşteriye çıkan irsaliye ya da faturada hangi lotun, hangi seri numarasının gittiği yazılır. Ürünü müşteriye bağlayan budur.
Bu dört kayıt varsa izlenebilirlik için ayrı bir sistem gerekmez. Soru sorulduğunda kayıtlar iki yönde okunur.
Örnek: Bir Rulman Partisinde Sorun Çıktı
Konveyör tahrik ünitesi üreten bir işletme düşünelim. Her ünitede iki rulman, bir motor ve bir gövde paneli var. Rulmanlar lotla, üniteler ve motorlar seri numarasıyla izleniyor.
Tedarikçi bir bildirim gönderiyor: 3 Mart’ta teslim ettiği, kendi lot numarası TYP-6205-1187 olan rulmanlarda ısıl işlem hatası var. Bu parti işletmeye LOT002914 numarasıyla 100 adet olarak girmiş.
İleriye doğru: bu parti nereye gitti?
LOT002914’ün hareketleri okunur:
| Tarih | Hareket | Miktar | Kalan |
|---|---|---|---|
| 3 Mart | Alış irsaliyesi, Teknik Yedek Parça San. Ltd. Şti. | +100 | 100 |
| 10 Mart | Üretim fişi ÜF-0126: 4 ünite, KTU-0141 – KTU-0144 | -8 | 92 |
| 17 Mart | Üretim fişi ÜF-0131: 3 ünite, KTU-0145 – KTU-0147 | -6 | 86 |
Partiden 14 rulman harcanmış, 7 üniteye girmiş, 86 rulman depoda. Sonra 7 ünitenin seri numaraları izlenir:
| Seri numarası | Nerede? |
|---|---|
| KTU-0141, KTU-0142 | Kuzey Paketleme A.Ş., 20 Mart irsaliyesiyle |
| KTU-0143 | Ege Gıda Makine Ltd. Şti., 21 Mart irsaliyesiyle |
| KTU-0146, KTU-0147 | Bursa Lojistik Depolama A.Ş., 24 Mart irsaliyesiyle |
| KTU-0144, KTU-0145 | Stokta, mamul deposunda |
Sonuç: 3 müşterideki 5 ünite geri çağrılır, stoktaki 2 ünite ve 86 rulman ayrılır. Aynı dönemde başka lotlardan rulmanla üretilen ünitelere dokunulmaz.
Kayıt olmasaydı ne olurdu? İşletme 3 Mart’tan bu yana ürettiği bütün üniteleri, diyelim 60 üniteyi, şüpheli saymak zorunda kalırdı. Geri çağırma on iki kat büyür, müşterilerin çoğu boş yere rahatsız edilirdi.
Geriye doğru: bu ünitenin içinde ne var?
Bir hafta sonra Ege Gıda Makine, KTU-0143’ten gelen sesi bildiriyor. Bu kez yön tersine döner:
- KTU-0143’ün giriş kaydı ÜF-0131 numaralı üretim fişidir.
- Üretim fişinin harcananları: motor M24-08813, rulman LOT002914’ten 2 adet, gövde paneli LOT003128.
- LOT002914’ün girişi 3 Mart tarihli alış irsaliyesidir: tedarikçi Teknik Yedek Parça, tedarikçi lot numarası TYP-6205-1187.
Şikâyetin kaynağı, zaten geri çağırma kapsamında olan rulman partisidir. Motor ve gövde paneli de ayrı ayrı kontrol edilebilir: onların da lotu ve seri numarası bellidir.
Ürün Geri Çağırma Adım Adım
7223 sayılı Kanun iki önlemi ayırır. Piyasadan çekme, tedarik zincirindeki ürünün piyasada bulunmasını önlemektir: depoda, bayide, sevkiyatta olan mal. Geri çağırma ise nihai kullanıcının elindeki ürünün geri getirilmesidir. Kanuna göre imalatçı, ürünün uygunsuz olduğunu öğrendiğinde ya da bilmesi gerektiğinde gerekli düzeltici önlemleri hemen almakla, gerekirse ürünü piyasadan çekmek ya da geri çağırmakla yükümlüdür. Ürün risk taşıyorsa yetkili kuruluşa ayrıntılı ve hızlı bilgi verilir.
Pratikte geri çağırma şu sırayla yürür:
- Sorunu ve kapsamı tanımlayın. Hangi ürün, hangi lotlar ya da seri numaraları, hangi tarih aralığı? Kapsam kayıtlardan çıkar, tahminle belirlenmez.
- Stoktakini ayırın. Etkilenen lotları ve ürünleri ayrı bir depoya ya da karantina alanına alın, satışını ve kullanımını durdurun.
- İleriye doğru izleyin. Etkilenen ürünlerin gittiği müşterilerin ve bayilerin listesini çıkarın: kime, ne zaman, hangi belgeyle, kaç adet.
- Bildirin. Müşterilere ve gerekiyorsa yetkili kuruluşa haber verin. Bildirimde ürünü tanımlayan lot ya da seri numarası, sorun ve ne yapılması gerektiği açıkça yazmalıdır.
- Geri alın ve kaydedin. Dönen her ürünü lotu ya da seri numarasıyla stoğa geri alın. Böylece kaçının döndüğünü, kaçının hâlâ müşteride olduğunu bilirsiniz.
- Kök nedeni kapatın. Sorun tedarikçideyse tedarikçi lot numarasıyla bildirin. Süreçteyse düzeltin ve aynı hatanın başka partilere geçmediğini kontrol edin.
- Kaydı saklayın. Geri çağırmanın kapsamını, bildirimleri ve dönen ürünleri belgeleyin. Tedarik zinciri kayıtları zaten en az on yıl saklanmalıdır.
Hangi durumda hangi bildirimin gerektiği ürüne ve sektöre göre değişir. Kendi ürününüz için yükümlülükleri ilgili mevzuattan ya da bir uzmandan doğrulayın.
İzlenebilirlikte Sık Yapılan Hatalar
- Lotsuz çıkış. Malzeme üretime ya da müşteriye lot seçilmeden çıkarsa zincir o noktada kopar. Lot takibi açık bir ürünün lotsuz çıkmasına izin vermeyin.
- Her şeye tek lot vermek. Bir ayın bütün girişlerine aynı numarayı vermek izlenebilirliği kâğıt üzerinde bırakır. Her teslimat kendi lotunu almalı.
- Tedarikçi lot numarasını yazmamak. Tedarikçiye kendi numarasını söyleyemezseniz sorunlu partiyi onun kayıtlarında bulmak zorlaşır.
- Üretimde harcanan lotu kaydetmemek. Reçeteyle toplu stok düşmek kolaydır ama hangi lottan düşüldüğü yazılmazsa hammadde ile mamul arasındaki bağ kurulamaz.
- Transferde kimliği kaybetmek. Depolar arasında taşınan mal yeni depoya lotsuz girerse eski ve yeni kayıtlar birbirine bağlanmaz.
- Kayıtları kâğıtta ya da ayrı tablolarda tutmak. Geri çağırma saatlerle yarışır. Elle tutulan listeler eksik kalır, birbirini tutmaz ve aranması uzun sürer.
Noyax’ta İzlenebilirlik
Noyax’ta izlenebilirlik ayrı bir modül değildir: alış, üretim, depo ve satış kayıtları zinciri kendiliğinden kurar. Siz yalnız ürünün nasıl izleneceğini seçersiniz.
- Ürün kartında izleme yöntemi: Lot (lotu siz seçersiniz), FIFO (en eski lot önce), LIFO (en yeni lot önce), FEFO (son kullanması en yakın lot önce) ya da Seri no.
- Alışta lot girişi: Lot numarası seriden önerilir. Tedarikçinin lot numarasını ve son kullanma tarihini de yazarsınız; FEFO’da son kullanma tarihi zorunludur.
- Üretimde iki yönlü bağ: Üretim fişinde harcananların lotları FIFO, LIFO ve FEFO’da kayıtta kendiliğinden dağıtılır, Sarf edilecek lotlar dağıtımı kayıttan önce gösterir. Üretilen ürüne lot ya da seri numarası girersiniz. Hangi lottan ne kadar harcandığı ve neyin üretildiği aynı fişte kalır.
- Depo ve satışta kimlik korunur: Transfer fişi lotu ve seri numarasını yeni depoya taşır. Satış irsaliyesinde ve faturada lot ve seri numarası çıkışı yapılır; seri numarası okutularak da seçilebilir.
- Lot listesi: Raporlar › Stok raporları › Lot listesi bütün lotları tek listede gösterir: giriş fişi, giriş türü, tedarikçi, son kullanma tarihi ve kalan. Lot numarasını yazınca lot bulunur; son kullanma tarihi geçmiş ve kalanı olan lot kırmızı görünür.
- Lot hareketleri ve seri no hareketleri: Bir lotun bütün giriş ve çıkışları, fişi, carisi ve yürüyen kalanıyla listelenir; bir seri numarasının giriş ve çıkış fişi görünür. Harekete çift tıklayınca belge açılır.
Yukarıdaki örnek Noyax’ta şöyle okunur: Lot listesi’nde LOT002914 bulunur, lot hareketlerinde iki üretim fişi görünür. Üretim fişi açılınca üretilen ünitelerin seri numaraları görünür. Her seri numarasının çıkış fişinden müşteriye ulaşılır. Stoktaki rulmanlar ve üniteler bir transfer fişiyle karantina deposuna alınır, kimlikleri kaybolmaz.
İki yönlü izin nasıl göründüğünü üretim takip ve stok takip sayfalarımızda örnekle gösteriyoruz. Noyax’ı 14 gün ücretsiz deneyin ve ilk lotunuzu bugün girin.
Temel Çıkarımlar
- İzlenebilirlik iki yönlüdür: geriye doğru mamulden hammaddeye, ileriye doğru hammaddeden müşteriye.
- Parçalar ve hammaddeler lotla, tek tek takip edilmesi gereken ürünler seri numarasıyla izlenir.
- Zincir dört halkadan oluşur: alış, üretim, depo ve satış. En kritik halka, harcanan lotları üretilen ürüne bağlayan üretim kaydıdır.
- İyi kurulmuş izlenebilirlik, geri çağırmayı şüpheli dönemin tamamından yalnız etkilenen ürünlere indirir.
- 7223 sayılı Kanun, tedarik zincirinde bir önceki ve bir sonraki işletmecinin kaydının en az on yıl saklanmasını ister.
Sıkça Sorulan Sorular
İzlenebilirlik ile stok takibi arasındaki fark nedir?
Stok takibi bir üründen ne kadar olduğunu söyler. İzlenebilirlik o miktarın hangi partilerden oluştuğunu, nereden geldiğini ve nereye gittiğini söyler. Her izlenebilirlik sistemi stok takibine dayanır, ama her stok takibi izlenebilirlik sağlamaz.
Lot numarası nasıl verilmeli?
Her teslimat ya da her üretim partisi kendi numarasını almalı ve numara işletme içinde tek olmalıdır. Tedarikçinin kendi lot numarasını ayrıca kaydedin. Numarayı elle uydurmak yerine bir seriden vermek hatayı azaltır.
Geri çağırma ile piyasadan çekme arasındaki fark nedir?
Piyasadan çekme, ürünün tedarik zincirinde, yani depoda, dağıtıcıda ya da satış noktasında kalmasını önler. Geri çağırma, nihai kullanıcıya ulaşmış ürünün geri getirilmesidir. Sorunlu bir partide çoğu zaman ikisi birlikte yapılır.
Küçük bir işletme için izlenebilirlik gerekli mi?
Ürününüz üretiliyor, birleştiriliyor ya da son kullanma tarihi taşıyorsa evet. Tek bir şikâyette bile hangi partinin hangi müşteriye gittiğini bilmek, bütün müşterileri aramaktan çok daha ucuzdur. Lot ve seri numarasını alış, üretim ve satış kayıtlarına baştan eklemek, sonradan geriye dönük kurmaktan kolaydır.
Kayıtlar ne kadar süre saklanmalı?
7223 sayılı Kanun, tedarik zincirindeki bir önceki ve bir sonraki işletmecinin kaydını ürünün piyasaya arz edildiği tarihten itibaren en az on yıl saklamayı öngörür. Sektörünüzün mevzuatı daha uzun bir süre ya da ek kayıtlar isteyebilir.